الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ « 1 » . كسى كه خشوع در نمازش نباشد ، از اهل ايمان و فلاح نيست . و براى اهل تفكر و تدبّر اين دو آيه كفايت مىكند . واى به حال آن كس كه حق تعالى در حق او بفرمايد : واى بر او . چيزى را كه عظيم مطلق به اين عظمت و اهمّيت ذكر فرمايد ، معلوم است چه وحشت و ظلمت و نقمتى در دنبال دارد . وَعَنِ النَّبِىّ ، صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآلِهِ : « اعْبُدِ اللَّه كَانَّكَ تَراهُ ، وَإنْ لَمْ تَكُنْ تَراهُ فَإنَّهُ يَراك » « 2 » . و اين حديث شريف اشاره به دو مرتبهء كامله از حضور قلب است : يكى حضور قلب در تجلّى ذاتى يا اسمائى ؛ و ديگر ، حضور قلب در تجلّى فعلى به يك مرتبهء آن ، كه عابد خود را در محضر ربوبيت حاضر ببيند ؛ و البتّه در اين صورت ادب حضور و آداب مخاطبه با جناب ربوبى را فطرتاً به جا مىآورد . وعنه صلّى اللَّه عليه وآله : « إنَّ مِنَ الصّلاةِ لَما يُقْبَلُ نِصْفُها وَثُلْثُها وَرُبْعُها وَخُمْسُها إلَى الْعُشْرِ ؛ وَإنَّ مِنْها لَما تُلَفُّ ، كَما يُلَفُّ الثَّوْبُ الْخَلِقُ ، فَيُضْرَبُ بِها وَجْهُ صاحِبِها ؛ وَأنّما لكَ مِنْ صَلاتِكَ إلّاما أقْبَلْتَ عَلَيْهِ بِقَلْبِك » « 3 » ؛ و به اين مضمون

--> ( 1 ) - « همانا رستگار شدند مؤمنان ؛ آنان كه در نمازشان خاشع‌اند » . ( المؤمنون ( 23 ) : 1 و 2 ) ( 2 ) - « آنچنان خدا را عبادت كن كه ( گويى ) او را مىبينى ؛ پس اگر تو او را نمىبينى همانا اوتو را مىبيند » . ( مكارم الأخلاق ، ج 2 ، ص 363 ، حديث 2661 ؛ بحار الأنوار ، ج 74 ، ص 74 ، حديث 3 ) ( 3 ) - « نمازى هست كه نصف آن پذيرفته مىشود و نمازى هست كه يك سوم يا يك چهارم‌يا يك پنجم . . . تا يك دهم آن قبول مىگردد . و نمازى است كه چون جامهء كهنه درهم پيچيده شده بر چهرهء به جاى آورنده‌اش زده مىشود . و همانا از نمازت براى تو ( نتيجه‌اى ) نيست جز آن مقدار كه در آن اقبال و حضور قلب داشته‌اى » . ( المصنّفات الأربعة ، التنبيهات العليّه ، ص 228 ؛ بحار الأنوار ، ج 81 ، ص 260 ، حديث 59 )